Amfoter surfaktantlar bir molekulada anion gidrofil toparlaryny we kation gidrofil toparlaryny öz içine alýan surfaktantlardyr. Olaryň iň möhüm aýratynlygy, protonlary hem berip, hem kabul edip bilmegidir. Ulanyş wagtynda aşakdaky aýratynlyklara eýedirler: Amfoter surfaktantlar, adatça, ýuwmakda, dargatmakda, emulsiýalaşdyrmakda, sterilizirlemekde, süýümleri ýumşatmakda we antistatik täsirde gowy netije görkezýärler we matalary tamamlamak üçin kömekçi serişdeler, boýamak üçin kömekçi serişdeler, kalsiý sabyn dispersantlary, himiki arassalaýyş surfaktantlary we metal korroziýasynyň ingibitorlary hökmünde ulanylyp bilnerler. Olar matalar üçin ajaýyp ýumşaklyga, tekizlige we antistatik häsiýetlere eýedirler; käbir bakteritsid we kömelekleriň döremegine päsgel berýän häsiýetlere eýe; we gowy emulsiýalaşdyryjy we dargadyjy häsiýetlere eýe. Şeýle-de bolsa, bu görnüşli surfaktant deňeşdirme gymmat we onuň hakyky ulanylyş çägi beýleki surfaktant görnüşlerine garanyňda kiçi. Ol ýumşak surfaktantdyr. Bir anion ýa-da kation surfaktantlardan tapawutlylykda, amfoter surfaktant molekulalarynyň molekulanyň bir ujunda kislotaly we esasly toparlar bar. Kislotaly toparlar esasan karboksil, sulfon turşusy ýa-da fosfat toparlaryndan ybarat, esasy toparlar bolsa aminokislota ýa-da dörtlük ammonium toparlarydyr. Olar anion we ion däl surfaktantlar bilen garyşdyrylyp bilner we kislotalara, alkalilere, duzlara we alkali ýer metallarynyň duzlaryna çydamlydyr.
Häzirki wagtda giňden ulanylýan sintetiki amfoterik surfaktantlaryň anion bölekleri hökmünde esasan karboksilat toparlary bar, käbirleriniň bolsa sulfonat toparlary bar; olaryň kation bölekleri esasan amin duzlary ýa-da dörtlük ammonium duzlarydyr. Kation bölegi hökmünde amin duzlary bolanlara aminokislota görnüşi diýilýär; kation bölegi hökmünde dörtlük ammonium duzlary bolanlara betain görnüşi diýilýär.
- Aminokislota görnüşi
Aminokislota görnüşli amfoter surfaktantlaryň suwly ergini alkalidir. Hlorid kislotasy garyşdyryp ýuwaş-ýuwaş goşulanda, ergin neýtral bolanda hiç hili üýtgeşiklik bolmaýar. Eritme biraz kislotaly bolanda çökündi emele gelýär. Eger ergini güýçli kislotaly etmek üçin has köp hlorid kislotasy goşulsa, çökündi ýene-de ereýär. Bu onuň alkal gurşawda anion surfaktant, kislotaly gurşawda bolsa kation surfaktant hökmünde hereket edýändigini görkezýär. Şeýle-de bolsa, kation we anion häsiýetleri izoelektrik nokadynda doly deňleşdirilende, gidrofillik peselýär we çökündi emele gelýär. Molekuladaky anion karboksil topary, kation bolsa ammonium duzydyr. Bu görnüşli surfaktant gurşawyň pH-nyň üýtgemegi bilen dürli ýüz işjeňliklerini görkezýär. Mysal üçin, dodesilaminopropion turşusy (C12H25N+H2CH2CH2COO-) natriý gidroksid gurşawynda suwda ereýän anion surfaktant hökmünde hereket edip, natriý dodesilaminopropionata (C12H25NHCH2CH2COO-Na+) öwrülip bilner. Hidroklorid turşusy gurşawynda bolsa, ol dodesilaminopropion turşusynyň [(C12H25N+H2CH2CH2COOH)Cl-] gidrohlorid duzuna öwrülip, suwda ereýän kation surfaktant hökmünde hereket edip bilner. Eger gurşawyň pH derejesi oňyn we negatiw zarýadlaryň deňagramly bolmagy üçin sazlansa, ol suwda erbet ereýän we çökýän içki duza (C12H25N+H2CH2CH2COO-) öwrülýär. Bu nokada pH izoelektrik nokady diýilýär. Aminokislota görnüşli amfoter surfaktantlaryň täsirini doly derejede görkezmek üçin, olar pH-y izoelektrik nokadyndan daşlaşan suwly erginlerde ulanylmaly. Aminokislota görnüşli amfoter surfaktantlary taýýarlamakda ulanylýan umumy çig mallara ýokary alifatik ilkinji aminler, metil akrilat (akrilat efirlerine serediň), akrilonitril we hlorosirke kislotasy girýär.
- Betain görnüşi
Betain görnüşli amfoter surfaktantlaryň iň uly aýratynlygy, olaryň kislotaly, neýtral ýa-da şel erginli bolmagyna garamazdan, suw erginlerinde eremegidir. Olar hatda izoelektrik nokada çökmeýärler. Mundan başga-da, olar geçirijilik, ýuwujylyk we antistatik häsiýetler ýaly gowy häsiýetlere eýedirler. Şonuň üçin olar gowy emulgatorlar we ýumşadyjylardyr.
Karboksibetain
Molekuladaky anion karboksil topary, kation bolsa dörtlük ammonium toparydyr. Mysal üçin, alkil dimetil betain [RN+(CH3)2CH2COO-], bu ýerde alkil topary R-de 12-den 18-e çenli uglerod atomy bar. Aminokislota görnüşleri bilen deňeşdirilende, betain görnüşleri suwda kislotaly, neýtral ýa-da alkali gurşawda ereýär we hatda izoelektrik nokadynda hem çökmeýär, şonuň üçin olar islendik pH bolan suw erginlerinde ulanylyp bilner. Kislotaly gurşawlarda, izoelektrik nokadyň pH derejesi pes bolanda, ol suwda ereýän kation surfaktant [[RN+(CH3)2CH2COOH]Cl-] hökmünde hereket edýär; neýtral ýa-da alkali gurşawlarda, ýagny pH izoelektrik nokadyna deň ýa-da ondan ýokary bolanda, ol suwda ereýän amfoter surfaktant hökmünde hereket edýär we anion surfaktant hökmünde hereket etmeýär. Amfoter surfaktantlar diňe kislotaly gurşawlarda anion surfaktantlar bilen çökündi emele getirýärler. Olar dürli pH gymmatlyklary bolan gurşawlarda islendik görnüşli surfaktant bilen bilelikde ulanylyp bilner. Betain görnüşli amfoter surfaktantlary taýýarlamak üçin ulanylýan umumy çig mallara alkil dimetil üçünji derejeli aminler we natriý hloroasetat we ş.m. girýär.
Sulfobetain
Molekuladaky anion topary sulfo toparydyr (SO3-), kation topary bolsa dörtlük ammonium toparydyr. Köp ulanylýanlary alkil dimetil sulfonetil betainler [RN+(CH3)2CH2CH2SO3-] we alkil dimetil sulfopropil betainler [RN+(CH3)2CH2CH2SO3-]. Formulalardaky R alkil toparyndaky uglerod atomlarynyň sany 12-den 18-e çenli. Sulfobetainler giňişleýin häsiýetlere eýedir; olar diňe bir adaty betainleriň ähli artykmaçlyklaryna eýe bolmak bilen çäklenmän, eýsem kislotalaryň, alkalileriň we duzlaryň ýokary konsentrasiýalaryna garşylyk görkezmek ýaly özboluşly artykmaçlyklara hem eýedir. Häzirki wagtda gidroksi sulfopropil [RN+(CH3)2CH2CH(OH)CH2SO3-] önümçilik wagtynda adam bedenine zyýanly maddalary öndürýän sulfopropil betainleriň ornuny tutmak üçin ulanylýar. Gurluşynda gidroksil toparlary bolan anion we kation toparlarynyň bolmagy sebäpli, olar diňe bir amfoter surfaktantlaryň ähli artykmaçlyklaryna eýe bolmak bilen çäklenmän, eýsem kislotalaryň, alkalileriň we duzlaryň ýokary konsentrasiýalaryna garşylyk görkezýärler, gowy emulsiýalaşdyryjy, dispersiýa ediji we antistatik häsiýetlere, şeýle hem bakteritsid, göbeleklere garşy we wiskoelastik häsiýetlere eýedirler. Olar umumy netijeliligi ajaýyp bolan surfaktantlardyr we gündelik himiki maddalar, nebit känleriniň nebitini göçürmek, döwmek we kislotalaşdyrmak ýaly dürli ugurlarda giňden ulanylýar.
Fosfolipid betain
Molekuladaky anion topary fosfat toparydyr (HPO4-), kation topary bolsa dörtlük ammonium toparydyr. Mysal üçin, alkil dimetil gidroksipropil fosfat betain [RN+(CH3)2CH2CH(OH)CH2HPO4-], bu ýerde alkil topary R-de 12-den 18-e çenli uglerod atomy bar. Bu gurluş onuň diňe amfoter surfaktantlaryň ajaýyp häsiýetlerine, ýagny çyglylyk, ýuwujylyk, eremek, emulsiýalaşdyrmak we dargatmak häsiýetlerine, antistatik häsiýete, termal durnuklylyga, şeýle hem gowy utgaşyklylyga, pes gyjyndyryjylyga we umumy anion surfaktantlara garanyňda has gowy aşgar garşylygy, elektrolit garşylygy we antistatik häsiýet ýaly artykmaçlyklara eýe bolmagyny däl, eýsem güýçli kalsiý sabyn dargamagyna, pes ýüz dartgynlylygyna we ajaýyp köpüklenme öndürijiligine eýedigini kesgitleýär.
Ýerleşdirilen wagty: 2026-njy ýylyň 4-nji fewraly