1. Ауыр мұнайды өндіруге арналған беттік белсенді заттар
Ауыр мұнайдың жоғары тұтқырлығы мен нашар сұйықтығына байланысты оны өндіру айтарлықтай қиындықтар туғызады. Мұндай ауыр мұнайды алу үшін кейде ұңғыма оқпанына беттік белсенді заттардың сулы ерітіндісі енгізіліп, жоғары тұтқырлықтағы мұнайды төмен тұтқырлықтағы судағы мұнай эмульсиясына айналдырады, содан кейін оны жер бетіне айдауға болады.
Ауыр мұнай эмульсиясы және тұтқырлықты төмендету әдісінде қолданылатын беттік белсенді заттарға натрий алкилсульфонаты, полиоксиэтилен алкил спиртінің эфирі, полиоксиэтилен алкил фенол эфирі, полиоксиэтилен-полиоксипропилен полиамині және натрий полиоксиэтилен алкил спиртінің эфир сульфаты жатады.
Алынған судағы май эмульсиясы суды бөлуді қажет етеді, ол үшін өнеркәсіптік беттік белсенді заттар деэмульгатор ретінде де қолданылады. Бұл деэмульгаторлар - мұнайдағы су эмульгаторлары. Жиі қолданылатындарға катиондық беттік белсенді заттар немесе нафтен қышқылдары, асфальтты қышқылдар және олардың поливалентті металл тұздары жатады.
Дәстүрлі айдау әдістерімен алынбайтын аса тұтқыр шикі мұнай үшін термиялық қалпына келтіру үшін бумен бүрку қажет. Термиялық қалпына келтіру тиімділігін арттыру үшін беттік белсенді заттар қажет. Бір кең таралған тәсіл - бумен бүрку ұңғымасына көбікті, атап айтқанда, конденсацияланбайтын газдармен бірге жоғары температураға төзімді көбік түзетін агенттерді бүрку.
Көбінесе қолданылатын көбік түзгіштерге алкилбензол сульфонаттары, α-олефин сульфонаттары, мұнай сульфонаттары, сульфондалған полиоксиэтиленалкил спиртінің эфирлері және сульфондалған полиоксиэтиленалкилфенол эфирлері жатады. Жоғары беттік белсенділігі мен қышқылдарға, негіздерге, оттегіге, жылуға және майға төзімділігіне байланысты фторланған беттік белсенді заттар жоғары температуралы көбік түзгіштер үшін өте қолайлы.
Дисперсті мұнайдың қабаттың кеуекті-тамақ құрылымы арқылы өтуін жеңілдету немесе қабат бетіндегі мұнайдың ығысуын жеңілдету үшін жұқа қабықшалы жайылатын агенттер деп аталатын беттік-белсенді заттар қолданылады. Жалпы мысал ретінде оксиалкилденген фенол шайырының полимерлік беттік-белсенді заттарын айтуға болады.
2. Балауыз тәрізді шикі мұнайды алуға арналған беттік белсенді заттар
Балауыз тәрізді шикі мұнайды алу үшін балауыздың алдын алу және кетіру үнемі қажет. Беттік белсенді заттар балауыз ингибиторлары және парафин диспергаторлары ретінде қызмет етеді.
Балауызды тежеу үшін майда еритін беттік белсенді заттар (балауыз кристалдарының беттік қасиеттерін өзгертеді) және суда еритін беттік белсенді заттар (түтікшелер, сорғыш шыбықтар және жабдықтар сияқты балауыз тұндыру беттерінің қасиеттерін өзгертеді) бар. Майда еритін кең таралған беттік белсенді заттарға мұнай сульфонаттары және амин типті беттік белсенді заттар жатады. Суда еритін нұсқаларға натрий алкилсульфонаты, төрттік аммоний тұздары, алкил полиоксиэтилен эфирлері, хош иісті полиоксиэтилен эфирлері және олардың натрий сульфонат туындылары жатады.
Парафинді кетіру үшін беттік белсенді заттар майда еритін (май негізіндегі парафин кетіргіштерде қолданылады) және суда еритін (мысалы, сульфонат типті, төрттік аммоний типті, полиэфир типті, Tween типті, OP типті беттік белсенді заттар және сульфат/сульфондалған PEG типті немесе OP типті беттік белсенді заттар) болып жіктеледі.
Соңғы жылдары отандық және халықаралық тәжірибелер балауыздың алдын алу және кетіруді біріктіріп, мұнай негізіндегі және су негізіндегі кетіргіштерді гибридті парафин диспергаторларына біріктірді. Олар май фазасы ретінде хош иісті көмірсутектерді, ал су фазасы ретінде парафинді ерітетін қасиеттері бар эмульгаторларды пайдаланады. Эмульгатордың тиісті бұлттылық нүктесі (бұлтты болатын температура) болған кезде, ол балауыз тұндыру аймағының астында деэмульсияға ұшырайды, бұл екі компонентті бір уақытта жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
3. Шикі мұнайды құрғатуға арналған беттік белсенді заттар
Бастапқы және қайталама мұнай өндіруде судағы мұнай деэмульгаторлары негізінен қолданылады. Үш буын өнімдері жасалды:
1. Бірінші буын: Карбоксилаттар, сульфаттар және сульфонаттар.
2. Екінші буын: Төмен молекулалық салмақтағы иондық емес беттік белсенді заттар (мысалы, OP, PEG және сульфондалған кастор майы).
3. Үшінші буын: Жоғары молекулалық салмақтағы иондық емес беттік белсенді заттар.
Екіншілік қалпына келтірудің соңғы сатысында және үшіншілік қалпына келтіруде шикі мұнай көбінесе мұнайдағы су эмульсиялары түрінде болады. Деэмульгаторлар төрт санатқа бөлінеді:
· Төрттік аммоний тұздары (мысалы, тетрадецил триметил аммоний хлориді, дицетилдиметил аммоний хлориді), олар аниондық эмульгаторлармен әрекеттесіп, HLB (гидрофильді-липофильді тепе-теңдікті) өзгертеді немесе су-дымқыл саз бөлшектеріне адсорбцияланады, бұл ылғалдануды өзгертеді.
·Анионды беттік белсенді заттар (судағы май эмульгаторлары ретінде әрекет етеді) және майда еритін иондық емес беттік белсенді заттар, сондай-ақ судағы май эмульсияларын бұзу үшін тиімді.
Жарияланған уақыты: 17 қыркүйек 2025 ж.