Biosurfaktantlar näme?

Biosurfaktantlar belli bir ösdürip ýetişdirmek şertlerinde metabolik prosesler wagtynda mikroorganizmler tarapyndan bölünip çykarylýan metabolitlerdir. Himiki taýdan sintezlenen surfaktantlar bilen deňeşdirilende, biosurfaktantlar gurluş dürlüligi, bioparçalanmagy, giň biologik işjeňligi we daşky gurşawa dostluklylygy ýaly köp sanly özboluşly häsiýetlere eýedir. Sintetiki surfaktantlaryň çig mal elýeterliligi, bahasy we öndürijilik çäklendirmeleri ýaly faktorlar, şeýle hem olaryň daşky gurşawyň agyr hapalanmagyna sebäp bolmagy we önümçilik we ulanyş wagtynda adam saglygy üçin howp döretmegi ýaly faktorlar sebäpli, daşky gurşaw we saglyk barada habardarlygyň ýokarlanmagy bilen biosurfaktantlar boýunça ylmy barlaglar soňky iki onýyllykda ep-esli ösdi. Bu pudak çalt ösdi, dürli biosurfaktantlar we olaryň önümçilik prosesleri üçin halkara derejesinde köp sanly patentler berildi. Hytaýda ylmy barlaglar, esasan, nebitiň gaýtadan işlenilmegini we bioremediasiýany güýçlendirmekde biosurfaktantlaryň ulanylmagyna gönükdirildi.

1. Biosurfaktantlaryň we öndürýän ştammlaryň görnüşleri

1.1 Biosurfaktantlaryň görnüşleri

Himiki taýdan sintezlenen surfaktantlar, adatça, polýar toparlaryna esaslanyp klassifikasiýa edilýär, biosurfaktantlar bolsa biohimiki häsiýetlerine we öndürýän mikroorganizmlere görä klassifikasiýa edilýär. Olar, adatça, bäş görnüşe bölünýär: glikolipidler, fosfolipidler we ýag kislotalary, lipopeptidler we lipoproteinler, polimer surfaktantlar we ýöriteleşdirilen surfaktantlar.

1.2 Biosurfaktantlaryň öndürýän ştammlary

Biosurfaktantlaryň köpüsi bakteriýalaryň, drožžalaryň we kömelekleriň metabolitleridir. Bu öndürýän ştammlar, esasan, nebit bilen hapalanan köllerden, toprakdan ýa-da deňiz gurşawyndan barlanýar.

2. Biosurfaktantlaryň öndürilişi

Häzirki wagtda biosurfaktantlary iki esasy usul arkaly öndürip bolýar: mikrobial fermentasiýa we fermentatiw sintez.

Fermentasiýada biosurfaktantlaryň görnüşi we hasyllylygy, esasan, mikroorganizmiň ştammyna, onuň ösüş tapgyryna, uglerod substratynyň tebigatyna, medeniýet gurşawyndaky N, P we metal ionlarynyň (meselem, Mg²⁺ we Fe²⁺) konsentrasiýalaryna, şeýle hem ösdürip ýetişdirmek şertlerine (pH, temperatura, garyşdyrma tizligi we ş.m.) baglydyr. Fermentasiýanyň artykmaçlyklary pes önümçilik çykdajylaryny, önümleriň dürlüligini we ýönekeý prosesleri öz içine alýar, bu bolsa ony uly möçberli senagat önümçiligi üçin amatly edýär. Şeýle-de bolsa, bölmek we arassalamak çykdajylary ýokary bolup biler.

Tersine, fermentatiw usulda sintezlenen surfaktantlar köplenç has ýönekeý molekulýar gurluşlara eýe bolýarlar, ýöne deň derejede ajaýyp surfaktantlary görkezýärler. Fermentatiw usulyň peýdalary ekstraksiýanyň pes çykdajylaryny, gurluş üýtgedilmeginiň aňsatlygyny, arassalaýyşyň aňsatlygyny we immobilizirlenen fermentleriň gaýtadan ulanylmagyny öz içine alýar. Mundan başga-da, fermentatiw usulda sintezlenen surfaktantlar derman serişdeleriniň komponentleri ýaly ýokary goşmaça gymmatly önümleri öndürmek üçin ulanylyp bilner. Fermentleriň bahasy häzirki wagtda ýokary bolsa-da, fermentleriň durnuklylygyny we işjeňligini ýokarlandyrmak üçin genetiki inženerçilikde gazanylan ösüşleriň önümçilik çykdajylaryny azaltmagyna garaşylýar.