كاتىيونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار ئاساسلىقى ئازوت تەركىبىدىكى ئورگانىك ئامىن ھاسىلاتلىرى. ئۇلارنىڭ مولېكۇلاسىدىكى ئازوت ئاتومىدا پەقەت بىر جۈپ ئېلېكترون بولغاچقا، ئۇ كىسلاتا مولېكۇلاسىدىكى ھىدروگېن بىلەن ھىدروگېن باغلىنىشى ئارقىلىق بىرىكىپ، ئامىنو گۇرۇپپىسىنىڭ مۇسبەت زەرەتكە ئىگە بولۇشىغا سەۋەب بولىدۇ. شۇڭا، ئۇلار پەقەت كىسلاتالىق مۇھىتتا ياخشى يۈزەكتىكى پائالىيەتنى كۆرسىتىدۇ؛ ئىشقارلىق مۇھىتتا، ئۇلار چۆكمە ھاسىل قىلىپ، يۈزەكتىكى پائالىيىتىنى يوقىتىدۇ. ئازوت تەركىبىدىكى كاتىيونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلاردىن باشقا، يەنە ئاز بىر قىسىم كاتىيونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلاردا كۈكىرت، فوسفور ۋە ئارسېن قاتارلىق ئېلېمېنتلار بار.
1. تەرەققىيات ئەھۋالى
كاتىئونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار ئۇزۇن مەزگىلدىن بۇيان سانائەتتە كەڭ قوللىنىلمىغان بولۇپ، ئۇلارغا بولغان ئېھتىياج يىلدىن-يىلغا تېز سۈرئەتتە ئېشىپ كېلىۋاتىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئىشلىتىلىش دائىرىسى زەمبۇرۇغقا قارشى دورىلار، تالا يۇمشىتىش دورىلىرى ۋە ئانتىستاتىك ماددىلار قاتارلىق ئالاھىدە ساھەلەردە بولغاچقا، ئۇلارنىڭ ئىشلىتىلىش دائىرىسى ئانيونلۇق ۋە ئانيونلۇق ئەمەس يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلارغا سېلىشتۇرغاندا نىسبەتەن ئاز.
كاتىئونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار ئادەتتە ئېمۇلسىيەلىشىش، ھۆللەش، يۇيۇش، ستېرىللاشتۇرۇش، يۇمشىتىش، ئانتىستاتىك ۋە چىرىشكە قارشى تۇرۇش قاتارلىق ياخشى خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە. ئۇلارنىڭ ئالاھىدە خۇسۇسىيىتى ۋە قوللىنىشچانلىقى سەۋەبىدىن، ئۇلارنىڭ تەرەققىيات پوتېنسىيالى ياخشى. سانائەت ۋە پۇقرالارنىڭ قوللىنىشچانلىقىنىڭ دائىرىسى كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ، ئۇلارنىڭ تۈرى ۋە ئېھتىياجى ئۈزلۈكسىز ئاشىدۇ.
2. تۈرگە ئايرىش
سودا قىممىتىگە ئىگە كاتىئونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلارنىڭ كۆپىنچىسى ئورگانىك ئازوت بىرىكمىلىرىنىڭ ھاسىلاتلىرى بولۇپ، بۇلاردا مۇسبەت زەرەت ئازوت ئاتوملىرى تەرىپىدىن توشۇلىدۇ. يەنە فوسفور، كۈكىرت، يود ۋە ئارسېن قاتارلىق ئاتوملار تەرىپىدىن توشۇلىدىغان بىر قىسىم يېڭى تىپتىكى كاتىئونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلارمۇ بار. كاتىئونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلارنىڭ خىمىيىلىك قۇرۇلمىسىغا ئاساسەن، ئۇلارنى ئاساسلىقى تۆت تۈرگە بۆلۈشكە بولىدۇ: ئامىن تۇز تىپى، تۆتىنچى ئاممونىي تۇز تىپى ۋە ھېتېروسىكلىك تىپى.
ئامىن تۇز تىپىدىكى كاتىئونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار بىرىنچى دەرىجىلىك ئامىن تۇز، ئىككىنچى دەرىجىلىك ئامىن تۇز ۋە ئۈچىنچى دەرىجىلىك ئامىن تۇز يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلارنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشى. ئۇلارنىڭ خۇسۇسىيىتى ئىنتايىن ئوخشاش بولۇپ، نۇرغۇن مەھسۇلاتلار بىرىنچى دەرىجىلىك ئامىن ۋە ئىككىنچى دەرىجىلىك ئامىنلارنىڭ ئارىلاشمىسىدىن تەركىب تاپىدۇ. بۇ خىل يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار ئاساسلىقى ياغلىق ئامىنلار ۋە ئانئورگانىك كىسلاتالار تەرىپىدىن ھاسىل قىلىنغان تۇزلاردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، پەقەت كىسلاتالىق ئېرىتمىلەردە ئېرىيدۇ. ئىشقارلىق شارائىتتا، ئامىن تۇزلىرى ئىشقارلار بىلەن ئاسانلا رېئاكسىيە قىلىپ ئەركىن ئامىنلارنى ھاسىل قىلىدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ ئېرىشچانلىقىنى تۆۋەنلىتىدۇ، شۇڭا ئۇلارنىڭ قوللىنىلىش دائىرىسىنى بەلگىلىك دەرىجىدە چەكلەيدۇ.
تۆتىنچى باسقۇچلۇق ئاممونىي تۇز تىپى
تۆتىنچى دەرىجىلىك ئاممونىي تۇز تىپىدىكى كاتىئونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار ئەڭ مۇھىم كاتىئونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار بولۇپ، خۇسۇسىيىتى ۋە تەييارلاش ئۇسۇلى ئامىن تۇز تىپىدىكىلەردىن پەرقلىنىدۇ. بۇ خىل يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار كىسلاتالىق ۋە ئىشقارلىق ئېرىتمىلەردە ئېرىپ، بىر قاتار ئېسىل خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە بولۇپ، باشقا تۈردىكى يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار بىلەن ياخشى ماسلىشىشچانلىققا ئىگە. شۇڭا، ئۇلارنىڭ قوللىنىشچانلىقى نىسبەتەن كەڭ.
Hئېتېروسىكلىك تىپى
كاتىيونلۇق سىرتقى يۈز ئاكتىپ ماددىسى مولېكۇلاسىدىكى ھېتېروسىكلىك ھالقىلار ئاساسلىقى مورفولىن ھالقىسى، پىرىدىن ھالقىسى، ئىمىدازول ھالقىسى، پىپېرازىن ھالقىسى ۋە كىنولىن ھالقىسى قاتارلىق ئازوت تەركىبلىك ھالقىلار.
3. سىنتېز
كاتىيونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلارنى سىنتېز قىلىشنىڭ ئاساسلىق رېئاكسىيەسى N-ئالكىللاش رېئاكسىيەسى. بۇلارنىڭ ئىچىدە، ئۈچىنچى دەرىجىلىك ئامىنلارنىڭ ئالكىللاش دورىلىرى بىلەن رېئاكسىيە قىلىپ، تۆتلۈك ئاممونىي تۇزلىرىنى ھاسىل قىلىدىغان رېئاكسىيە يەنە تۆتلۈكلىشىش رېئاكسىيەسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئالكىل كۋاتېرنېرلىق ئاممونىي تۇزى
ئالكىل تۆتلۈك ئاممونىي تۇزلىرى تۆتلۈك ئاممونىي تۇز تىپىدىكى كاتىئونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلارنىڭ مۇھىم تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، كەڭ كۆلەمدە زەمبۇرۇغقا قارشى تۇرغۇچى، تالا يۇمشىتىش دورىسى، مىنېرال سۇيۇقلۇققا قارشى تۇرغۇچى، ئېمۇلسىيىلەش دورىسى قاتارلىق ساھەلەردە ئىشلىتىلىپ كەلگەن. ئۇلارنىڭ قۇرۇلما ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئازوت ئاتومىنىڭ تۆت ئالكىل گۇرۇپپىسى بىلەن باغلىنىشى بار، يەنى ئاممونىي ئىئونىنىڭ تۆت ھىدروگېن ئاتومىنىڭ ھەممىسى ئالكىل گۇرۇپپىسى بىلەن ئالماشتۇرۇلىدۇ. ئادەتتە، بۇ ئالكىل گۇرۇپپىلىرىنىڭ پەقەت بىر ياكى ئىككىسى ئۇزۇن زەنجىرلىك كاربون سۇ بىرىكمىسى ئالكىل گۇرۇپپىسى بولۇپ، قالغان ئالكىل گۇرۇپپىلىرىدا بىر ياكى ئىككى كاربون ئاتوم بار. قۇرۇلما ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن، ئالكىل تۆتلۈك ئاممونىي تۇزلىرىنىڭ ئاساسلىقى ئۈچ خىل سىنتېز ئۇسۇلى بار: يۇقىرى ئالكىل گالىدلىرىنىڭ تۆۋەن ئۈچىنچى دەرىجىلىك ئامىنلار بىلەن رېئاكسىيەسى ئارقىلىق تەييارلىنىدۇ، يۇقىرى ئالكىل ئامىنلىرىنىڭ تۆۋەن ئالكىل گالىدلار بىلەن رېئاكسىيەسى ئارقىلىق تەييارلىنىدۇ ۋە فورمالدېھىد-فورمىك كىسلاتا ئۇسۇلى ئارقىلىق تەييارلىنىدۇ.
ھېتېروئاتوملارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تۆتىنچى ئاممونىي تۇزلىرى
بۇ يەردىكى گېتېروئاتوملارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تۆتىنچى ئاممونىي تۇزلىرى ئادەتتە گىدروفوب كاربون سۇ بىرىكمىلىرى زەنجىرىدە O، N ۋە S قاتارلىق گېتېروئاتوملارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تۆتىنچى ئاممونىي تۇزلىرىنى، يەنى لىپوفىل گۇرۇپپىلىرىدا ئامىد باغلىنىشى، ئېفىر باغلىنىشى، ئېستېر باغلىنىشى ياكى تىئوئېتېر باغلىنىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سىرتقى يۈز ئاكتىپ ماددىلارنى كۆرسىتىدۇ. گىدروفىل تۆتىنچى ئاممونىي كاتىيون گۇرۇپپىسى ۋە ئالكىل گىدروفوب گۇرۇپپىسى بىۋاسىتە باغلىنىشنىڭ ئورنىغا ئامىد، ئېستېر، ئېفىر ياكى تىئوئېتېر قاتارلىق گۇرۇپپىلار ئارقىلىق باغلىنىدىغان بولغاچقا، بەزى كىشىلەر بۇنداق تۆتىنچى ئاممونىي تۇزلىرىنى ۋاسىتىلىك باغلىنىشلىق كاتىيون سىرتقى يۈز ئاكتىپ ماددىلار دەپمۇ ئاتايدۇ.
بېنزول ھالقىسى بار تۆتىنچى دەرىجىلىك ئاممونىي تۇزلىرى
بۇ خىل يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار ئاساسلىقى باكتېرىيە ئۆلتۈرۈش، كۆپۈكلەش دورىسى، ھۆللەش دورىسى ۋە بوياقنى مۇقىملاشتۇرۇش دورىسى قاتارلىق روللاردا ئىشلىتىلىدۇ. بىرىكتۈرۈش جەريانىدا، خۇشپۇراق ھالقىلارنى كىرگۈزۈشنىڭ ئاساسلىق ئۇسۇلى بېنزىل خىلورىدنى ئالكىللاش رېئاگېنتى قىلىپ ئىشلىتىپ ئۈچىنچى دەرىجىلىك ئامىنلار بىلەن رېئاكسىيە قىلىشتۇر. بېنزىل خىلورىد تولۇئېننىڭ يان زەنجىرلىك خىلورلىنىش رېئاكسىيەسى ئارقىلىق تەييارلىنىدۇ. بېنزول ھالقىسىدا خىلورلىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، بۇ رېئاكسىيەنى ئېمال قازاندا ياكى ئەينەك بىلەن قاپلانغان مۇنار رېئاكتورىدا ئېلىپ بېرىش تەلەپ قىلىنىدۇ.
ھېتېروسىكلىك تەركىبلىك تۆتىنچى ئاممونىي تۇزلىرى
تۆتىنچى دەرىجىلىك ئاممونىي تۇز مولېكۇلاسىدىكى ھېتېروسىكلىك ھالقىلار ئاساسلىقى مورفولىن ھالقىسى، پىپېرازىن ھالقىسى، پىرىدىن ھالقىسى، كىنولىن ھالقىسى ۋە ئىمىدازول ھالقىسى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.
Aكان تۇزى تىپى
ئامىن تۇز تىپىدىكى كاتىئونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار ئاساسلىقى ئۈچ چوڭ تۈرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: ئۇزۇن زەنجىرلىك ئالكىل دەسلەپكى ئامىن تۇزلىرى، ئىككىنچى دەرىجىلىك ئامىن تۇزلىرى ۋە ئۈچىنچى دەرىجىلىك ئامىن تۇزلىرى.
4. قوللىنىش
كاتىيونلۇق يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلارنىڭ ياخشى رولى بار، مەسىلەن، ستېرىللاشتۇرۇش، يۇمشىتىش،антистатик، ۋە چىرىشكە قارشى تۇرۇش خۇسۇسىيىتى، شۇنداقلا بەزى ئېمۇلسىيەلەشتۈرۈش ۋە ھۆللەش خۇسۇسىيەتلىرى بار. ئۇلار يەنە كۆپىنچە باسقۇچلۇق يۆتكىلىش كاتالىزاتورى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، بۇ خىل يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار يۇيۇش سۇيۇقلۇقى سۈپىتىدە يالغۇز ئىشلىتىلىدۇ. چۈنكى سۇ ئېرىتمىلىرىدىكى، بولۇپمۇ ئىشقارلىق سۇ ئېرىتمىلىرىدىكى نۇرغۇن ئاساسىي ماددىلارنىڭ يۈزى ئادەتتە مەنپىي زەرەتكە ئىگە. قوللىنىش جەريانىدا، مۇسبەت زەرەتكە ئىگە يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلار ئاساسىي ماددىلار يۈزىدە سۇغا چىداملىق گۇرۇپپىلار ئىچىگە، سۇغا چىداملىق گۇرۇپپىلار سىرتقا قاراپ تىزىلىپ، ئاساسىي ماددىلار يۈزىنى سۇغا چىداملىق قىلىدۇ، بۇ يۇيۇشقا پايدىسىز، ھەتتا سەلبىي تەسىرلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ خىل يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلارنىڭ ئاساسلىق قوللىنىش ساھەلىرى يۈزەكتىكى جىددىيلىكنى ئازايتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان باشقا يۈزەكتىكى ئاكتىپ ماددىلاردىن پەرقلىنىدۇ. ئەكسىچە، ئۇلار قۇرۇلما خۇسۇسىيەتلىرىنى باشقا ئالاھىدە قوللىنىشلار ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ.
ئېلان قىلىنغان ۋاقىت: 2026-يىلى 3-ئاينىڭ 19-كۈنى